Dengiz bo'yida bo'lgan deyarli har bir kishi dengiz suvi sho'r ekanini biladi. Ammo okeanlarga doimo yomg'ir, daryolar va erigan muzliklardan chuchuk suv kelib tursa, bu tuz qayerdan paydo bo'ladi? Keling, nima uchun dengiz sho'r ekanini va nega ayrim ko'llar undan ham sho'rroq bo'lishini ko'rib chiqamiz.
Suv sho'rligini qanday o'lchashadi
Sho'rlik - bu suv tarkibidagi erigan tuzlar miqdorini ko'rsatuvchi ko'rsatkichdir. Odatda u promille (‰) bilan o'lchanadi, ya'ni mingdan bir ulushni anglatadi. Masalan, agar suvning sho'rligi yigirma yetti promille bo'lsa, bu har bir litr suvda (taxminan ming gramm) yigirma yetti gramm tuz borligini bildiradi. Chuchuk suvning o'rtacha sho'rligi taxminan nol butun yuz qirq olti mingdan bir promilleni tashkil etadi. Jahon okeanining o'rtacha sho'rligi esa o'ttiz besh promillega teng. Bu sho'rlikning asosiy qismini natriy xlorid, ya'ni oddiy osh tuzi tashkil qiladi. Sayyoramizdagi eng sho'r dengiz esa Qizil dengiz bo'lib, undagi sho'rlik qirq bir promillegacha yetadi.
Dengiz va okeanlardagi tuz manbalari
Olimlar hanuzgacha dengiz suvi boshidanoq sho'r bo'lganmi yoki vaqt o'tishi bilan sho'rlanganmi, degan masalada bir fikrga kelishmagan. Ammo Jahon okeaniga tuzlarning qayerdan kelishi yaxshi o'rganilgan.
Tuzlarning yomg'ir va daryolar orqali sayohati
Hatto chuchuk suv tarkibida ham oz miqdorda tuzlar bo'ladi va yomg'ir suvi ham bundan mustasno emas. Atmosferadan o'tayotganda yomg'ir suvi turli erigan moddalarni o'ziga singdiradi. Yerga tushgach, u tuproqdagi minerallarni yuvib ketadi va ular suv oqimlari orqali ko'l hamda dengizlarga yetib boradi. Suv havzalari yuzasidan suv doimiy ravishda bug'lanib atmosferaga qaytadi, keyin yana yomg'ir bo'lib yog'adi va quruqlikdan yangi minerallarni olib keladi. Ammo tuzlarning o'zi dengizda qoladi va shu tariqa dengiz tobora sho'rlanadi. Xuddi shu jarayon daryolarda ham kuzatiladi. Har qanday daryo, hatto eng yirigi ham mutlaqo chuchuk emas. U quruqlik bo'ylab oqib kelar ekan, oz miqdordagi tuzlarni ham okeanga olib keladi.
Sho'r ko'llar buning isboti
Tuzlarning suv havzalariga daryolar orqali kelishini eng yaxshi isbotlaydigan misollar - AQShdagi Buyuk Sho'r Ko'l va Yaqin Sharqdagi O'lik dengizdir. Ularning sho'rligi dengiz suvidagidan taxminan o'n baravar yuqori. Nega aynan shu ko'llar shunchalik sho'r, boshqa ko'plab ko'llar esa chuchuk? Odatda ko'llar vaqtinchalik suv ombori vazifasini bajaradi: ularga daryolar va soylar suv olib keladi, boshqa daryolar esa uni olib chiqib ketadi. Natijada suv doimiy almashinib turadi. Ammo Buyuk Sho'r Ko'l, O'lik dengiz va shunga o'xshash suv havzalarida tabiiy chiqish yo'li yo'q. Ularga kelgan suv faqat bug'lanish orqali yo'qoladi. Suv bug'langanda esa undagi tuzlar qolib, minglab yillar davomida asta-sekin to'planadi. Shu sababli bu ko'llar nihoyatda sho'r bo'lib qolgan. Aytgancha, O'lik dengiz suvi juda zich bo'lgani uchun odam deyarli cho'kib ketmaydi - suv uni yuzaga itarib chiqaradi. Xuddi shunday jarayon okeanlarda ham sodir bo'ladi. Daryolar doimiy ravishda okeanga erigan tuzlarni olib keladi, suv esa bug'lanib bulutlarga aylanadi va yana yomg'ir bo'lib yerga qaytadi. Ammo barcha tuzlar okeanda qoladi.
Geologik jarayonlar: gidrotermal manbalar va suv osti vulqonlari
Daryolar va yomg'irlar tuzlarning yagona manbai emas. Nisbatan yaqinda okean tubida gidrotermal manbalar aniqlangan. Bu joylarda dengiz suvi Yer po'stiga singib kiradi, yuqori haroratgacha qiziydi va yana okeanga qaytib, o'zi bilan ko'plab erigan minerallarni olib chiqadi. Tuzlarning yana bir muhim manbai suv osti vulqonlaridir. Ularning otilishi paytida dengiz suvi qizigan vulqon jinslari bilan reaksiyaga kirishadi va turli mineral moddalarni eritib, okeanga olib chiqadi.
Dengizlar yanada sho'r bo'lib boradimi?
Ehtimol, yo'q. Qizig'i shundaki, dengiz suvidagi tuz miqdori yuz millionlab, hatto milliardlab yillar davomida deyarli o'zgarmagan. Sho'rlik muvozanat holatiga kelgan. Buning sababi shundaki, tuzlar nafaqat okeanga kirib keladi, balki doimiy ravishda undan chiqib ham ketadi. Masalan, okean tubida yangi mineral jinslar hosil bo'lishi jarayonida tuzlarning bir qismi suvdan ajralib qoladi. Aynan shu muvozanat okeanlarning tobora sho'rlanib ketishiga yo'l qo'ymaydi.
Xulosa
Nima uchun dengiz sho'r? degan savolning javobi aslida juda sodda. Tuzlar dengizlarga yomg'ir va daryolar orqali, shuningdek okean tubidagi geotermal va vulqon jarayonlari natijasida keladi. Bu uzluksiz tabiiy aylanish jarayoni dengiz va okeanlarning o'ziga xos kimyoviy tarkibini saqlab turadi.